Epistemoloji

Bir sabah pencereye baktığınızı ve sokağın ıslak olduğunu gördüğünüzü düşünelim. “Yağmur yağdı.” sonucuna varabilirsiniz. Peki bunu biliyor musunuz, yoksa yalnızca güçlü bir tahminde mi bulunuyorsunuz? Belki belediye gece sokakları yıkamıştır. Bir arkadaşınız “Az önce yağmur yağdı.” derse durum değişir mi? Hava durumu uygulaması aynı şeyi söylüyorsa? Güvenlik kamerası görüntüsü varsa? Görüntünün yapay zekâ tarafından üretilmiş olabileceğini öğrendiğinizde ne olur?

Bütün bu durumlarda aynı temel sorunla karşılaşırız:

Bir inancı bilgi yapan nedir?

Epistemoloji, bu sorunun etrafında şekillenen felsefe alanıdır. Bilginin doğasını, kaynaklarını, gerekçelendirilmesini, sınırlarını ve geçerlilik koşullarını araştırır. İnsan neyi bilebilir? Bir şeye inanmak ile onu bilmek arasında ne fark vardır? Bir inancın doğru çıkması bilgi için yeterli midir? Algıya, hafızaya, tanıklığa, akla ve bilime ne ölçüde güvenebiliriz? Yanılabilir olduğumuz hâlde bilgi sahibi olabilir miyiz?

Epistemolojinin gücü, gündelik hayatta kendiliğinden kullandığımız “biliyorum” sözcüğünü sorun hâline getirmesinden gelir.

Bir kişi:

“Biliyorum.”

dediğinde aslında ne iddia etmektedir?

Yalnızca bir önermeye inanmak mı?

O önermenin doğru olduğunu söylemek mi?

Doğru olduğuna dair gerekçeleri bulunduğunu ileri sürmek mi?

Yoksa bunların ötesinde başka koşullar da mı gereklidir?

Bu sorular, epistemolojiyi felsefenin en temel alanlarından biri hâline getirir.

Epistemoloji nedir?

Epistemoloji, bilginin ne olduğunu, hangi kaynaklardan elde edildiğini, hangi inançların rasyonel veya gerekçelendirilmiş sayılabileceğini ve bilginin sınırlarının nerede bulunduğunu araştırır.

Terim Yunanca epistēmē ve logos sözcükleriyle ilişkilidir. Epistēmē bilgi veya sistematik kavrayış; logos ise açıklama, inceleme veya söylem anlam alanlarına sahiptir.

Ancak Antik Yunancadaki epistēmē kavramını modern İngilizcedeki knowledge veya Türkçedeki “bilgi” sözcüğüyle bütünüyle özdeşleştirmek doğru değildir. Felsefi kavramların anlamları tarih boyunca değişir.

Epistemoloji ile “bilgi teorisi” terimleri bugün çoğu bağlamda birbirinin yerine kullanılabilir. Bununla birlikte farklı felsefe geleneklerinde kapsam ve vurgu farklılıkları bulunabilir.

Epistemoloji ≠ bilgi

Epistemoloji, bilginin kendisi değildir.

Bilgi, epistemolojinin araştırma nesnesidir.

Epistemoloji ise bilgi hakkında felsefi araştırmadır.

Bu ayrım önemlidir. Tıpkı ontolojinin “varlık” ile, etiğin “ahlak” ile aynı şey olmaması gibi epistemoloji de bilgi birikiminin adı değildir.

Bir kişi çok bilgili olabilir fakat epistemolojiyle hiç ilgilenmemiş olabilir. Epistemolog ise bilginin kendisinin hangi koşullarda mümkün olduğunu sorgular.

Bilginin klasik analizi

Batı epistemolojisinin etkili çizgilerinden birinde bilgi uzun süre üç unsur üzerinden analiz edilmiştir:

• inanç,
• doğruluk,
• gerekçelendirme.

Bu yaklaşım genellikle:

Bilgi = gerekçelendirilmiş doğru inanç

formülüyle özetlenir.

Buna göre bir kişinin “P” önermesini bilmesi için:

1. P’ye inanması,
2. P’nin doğru olması,
3. P’ye inanmak için yeterli gerekçeye sahip olması

gerekir.

Bu analiz tarihsel olarak son derece etkili olsa da bugün nihai ve tartışmasız bilgi tanımı olarak kabul edilmez. Özellikle Edmund Gettier’in 1963 tarihli makalesi, gerekçelendirilmiş doğru inancın bazı durumlarda yine de bilgi olmayabileceğini gösteren örnekler ortaya koymuştur.

İnanç

Epistemolojide inanç / belief sözcüğü yalnızca dinî inanç anlamına gelmez.

Bir önermeyi doğru kabul etmek epistemik anlamda bir inançtır.

Örneğin:

“Ankara Türkiye’nin başkentidir.”

önermesini doğru kabul ediyorsanız bu, epistemik anlamda bir inançtır.

Bu nedenle:

inanç ≠ dinî inanç

Dinî inanç epistemolojinin konularından biri olabilir; ancak epistemolojideki belief terimi çok daha geniştir.

Klasik bilgi anlayışında bilgi, inancı içerir. Bir kişinin P’yi bildiğini fakat P’ye inanmadığını söylemek çoğu durumda çelişkili görünür.

Buna göre:

bilgi → inanç

ancak:

inanç → bilgi

değildir.

İnsan çok sayıda yanlış şeye inanabilir.

Doğruluk

Klasik epistemolojide bir kişinin bir şeyi bilmesi için o şeyin doğru olması gerekir.

Bir insan:

“İstanbul Türkiye’nin başkentidir.”

diye samimiyetle inanabilir ve bu inancını birtakım gerekçelerle destekleyebilir. Fakat önerme yanlış olduğu için bu inanç bilgi sayılmaz.

Bu nedenle bilgi ile doğruluk arasında güçlü bağ vardır.

Ancak:

doğruluk ≠ bilinme

Bir önerme doğru olabilir fakat hiç kimse onu bilmiyor olabilir.

Evrenin uzak bir bölgesinde şu anda gerçekleşen ve hiçbir insanın erişemediği bir olay hakkında doğru bir önerme bulunabilir; fakat doğruluğu tek başına onun insan bilgisi hâline geldiğini göstermez.

Doğruluğun kendisi de ayrı bir felsefi problemdir. Uygunluk, tutarlılık, pragmatik ve deflasyonist doğruluk teorileri farklı açıklamalar geliştirir. Epistemoloji bu tartışmalardan yararlanır ancak doğruluk teorisinin tamamını tüketmez.

Gerekçelendirme

Bilginin klasik analizindeki üçüncü unsur gerekçelendirme / justificationdır.

Bir inancın doğru çıkması tesadüf olabilir.

Saatiniz durmuş fakat tesadüfen tam baktığınız anda doğru saati gösteriyor olabilir. “Saat üç.” diye inanırsınız ve gerçekten saat üçtür. İnancınız doğrudur; fakat bilgiye sahip olduğunuzu söylemek kolay değildir.

Gerekçelendirme şu soruyla ilgilidir:

Bir inancı kabul etmek için ne tür nedenlerimiz olmalıdır?

Bu nedenler:

• algı,
• kanıt,
• hafıza,
• tanıklık,
• çıkarım,
• bilimsel veri,
• güvenilir belge

gibi kaynaklara dayanabilir.

Ancak gerekçelendirilmiş olmak = kesin olmak değildir.

Bir inanç iyi gerekçelendirilmiş olabilir ve yine de yanlış çıkabilir.

Gettier problemi

1963 yılında Edmund Gettier, “Is Justified True Belief Knowledge?” başlıklı kısa makalesiyle çağdaş epistemolojinin yönünü önemli ölçüde değiştirdi.

Gettier’in temel fikri şudur:

Bir kişinin inancı:

• doğru olabilir,
• kişi bu inanca inanabilir,
• inancını gerekçelendirmiş olabilir,

ama yine de doğruluğun belirli ölçüde şansa bağlı olması nedeniyle bilgi sayılmayabilir.

Basit bir örnek düşünelim.

Bir çiftlikte uzaktan koyuna benzeyen beyaz bir şekil görüyorsunuz. “Tarlada bir koyun var.” diyorsunuz. Gördüğünüz şey aslında koyun biçiminde bir makettir. Fakat maketin arkasında gerçekten bir koyun bulunmaktadır.

Önerme:

“Tarlada bir koyun var.”

doğrudur.

Siz buna inanıyorsunuz.

Görsel deneyiminiz de ilk bakışta inancınızı gerekçelendiriyor.

Fakat doğru olmanızın nedeni, gördüğünüz şey değildir; fark etmediğiniz gerçek koyundur.

Doğruluk burada epistemik şans içermektedir.

Gettier probleminin önemi, bilginin yalnızca “gerekçelendirilmiş doğru inanç” olarak tanımlanmasının yeterli olmayabileceğini göstermesidir.

Gettier sonrası bilgi teorileri

Gettier problemi sonrasında filozoflar bilgi tanımını güçlendirmek için farklı teoriler geliştirdi.

Güvenilircilik

Reliabilism / güvenilircilik, bir inancın bilgi sayılması bakımından onun güvenilir bir bilişsel süreç tarafından üretilmesine önem verir.

Örneğin normal ışık koşullarında çalışan sağlıklı görme sistemi çoğu zaman güvenilir bir algısal süreçtir.

Alvin Goldman, güvenilircilik yaklaşımının en önemli çağdaş temsilcilerinden biridir.

Bu teori gerekçelendirmeyi yalnız kişinin kendi zihninde erişebildiği nedenlerle sınırlamaz.

Nedensel teoriler

Bazı yaklaşımlar, bilginin doğru olguyla uygun bir nedensel ilişki içinde olması gerektiğini savunmuştur.

Örneğin ağacın orada olduğunu bilmeniz, gerçek ağacın görsel deneyiminize uygun biçimde neden olmasıyla ilişkili olabilir.

İz sürme teorileri

Robert Nozick gibi düşünürlerin geliştirdiği bazı yaklaşımlar, kişinin inancının doğruluğa uygun biçimde “iz sürmesini” şart koşar.

Kabaca:

Eğer P yanlış olsaydı kişi P’ye inanmaz mıydı?

P doğru olduğunda kişi P’ye inanır mıydı?

Bu tür karşı-olgusal sorular bilgi ile şans arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışır.

Anti-luck epistemology

Anti-luck epistemology, bilginin doğruluğunun epistemik açıdan şans eseri olmaması gerektiğini savunan çağdaş yaklaşımları kapsar.

Erdem epistemolojisi

Erdem epistemolojisi bilgiyi yalnızca inançların yapısı üzerinden değil, bilen kişinin güvenilir entelektüel yetileri üzerinden ele alır.

Ernest Sosa ve Linda Zagzebski bu alandaki önemli isimler arasındadır.

Bilgi türleri

“Bilmek” sözcüğü farklı türden epistemik durumları ifade edebilir.

Önermesel bilgi

Bir önermenin doğru olduğunu bilmektir.

“Dünya Güneş’in çevresinde döner.”

gibi.

Bu tür bilgi İngilizcede knowledge-that olarak da ifade edilir.

Nasıl yapılacağını bilmek

Bisiklete binmeyi, piyano çalmayı veya belirli bir işi yapmayı bilmek farklı türden bir bilgi kapasitesidir.

Bu bilgi know-how olarak anılır.

Bir kişi bisiklet sürmenin fiziksel ilkelerini çok iyi açıklayabilir fakat bisiklete binemeyebilir.

Bu durum önermesel bilgi ile beceri bilgisinin aynı olmadığını gösterir.

Tanışıklık veya aşinalık bilgisi

Bir kişiyi, şehri veya eseri doğrudan deneyim yoluyla tanımak da farklı bir bilgi biçimi olarak ele alınabilir.

Bertrand Russell bu tür bilgi için knowledge by acquaintance kavramını kullanmıştır.

Bilmek ve anlamak

Bilgi ile anlama aynı şey değildir.

Bir öğrenci bir formülü ezberleyebilir ve doğru biçimde söyleyebilir. Fakat formülün neden doğru olduğunu veya hangi koşullarda kullanıldığını anlamayabilir.

Anlama:

• bağlantıları görme,
• nedenleri kavrama,
• açıklama üretebilme,
• parçaları bütün içinde konumlandırabilme

gibi boyutlar içerir.

Çağdaş epistemolojide understanding / anlama giderek daha fazla bağımsız bir epistemik değer olarak ele alınmaktadır.

Bilgi ve kesinlik

Bir şeyi bilmek için ondan yüzde yüz emin olmak gerekir mi?

Bu soru epistemolojinin temel tartışmalarından biridir.

Descartes mutlak kesinlik arayışını modern epistemolojinin merkezine taşıdı.

Ancak çağdaş epistemolojinin birçok yaklaşımı bilgi için yanılmazlık şartı koymaz.

Fallibilizm

Fallibilizm, kişinin bilgi sahibi olabileceğini fakat yanlış olma ihtimalinin tamamen ortadan kalkmasının gerekli olmadığını savunur.

Bilimsel bilgi bu açıdan iyi bir örnektir.

Bir teori güçlü kanıtlarla desteklenebilir ve bilgi üretimimizin parçası olabilir; buna rağmen gelecekte yeni kanıtlarla düzeltilebilir.

Bu nedenle:

bilgi ≠ yanılmazlık

Yanılabilirlik, bilginin değersiz olduğu anlamına gelmez. Tersine bilgi sistemlerinin kendilerini düzeltebilme kapasitesi epistemik güçlerinden biri olabilir.

Şüphe ve şüphecilik

Şüphe epistemolojinin düşmanı değildir.

Şüphe, kanıtları yeniden değerlendirmeyi ve aşırı güveni azaltmayı sağlayabilir.

Ancak şüphe farklı biçimler alabilir:

• metodik şüphe,
• yerel şüphe,
• radikal şüphe,
• felsefi şüphecilik.

Antik şüphecilik

Antik dünyada hem Akademik şüphecilik hem de Pyrrhoncu gelenek gelişmiştir.

Pyrrhonculuk özellikle Sextus Empiricus’un metinleriyle bilinmektedir.

Pyrrhoncular çatışan iddialar karşısında epokhē, yani yargıyı askıya alma tutumunu öne çıkarırlar.

Bu tavrın ataraxia, yani zihinsel sükûnetle ilişkisi de tartışılmıştır.

Pyrrhoncu şüpheciliği Descartes’ın metodik şüphesiyle özdeşleştirmek doğru değildir.

Descartes şüpheyi kesin bilgiye ulaşmak için geçici bir yöntem olarak kullanır; Pyrrhonculukta ise yargının askıya alınması daha kalıcı bir felsefi tutum olabilir.

Sokrates: bilgi iddiasını sorgulamak

Sokrates’in felsefi mirasının merkezinde insanın neyi gerçekten bildiğini sorgulaması vardır.

Sokratik yöntem, kişilerin kullandıkları kavramların anlamlarını açıklamalarını ve kendi görüşlerindeki çelişkileri fark etmelerini amaçlar.

Sokrates’e sıkça atfedilen:

“Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.”

ifadesini doğrudan tarihsel bir alıntı gibi kullanmak ihtiyat gerektirir.

Sokratik düşüncenin daha güvenilir özeti, kişinin bilmediğini bilmesinin, sahte bilgi iddiasından epistemik olarak daha değerli olduğudur.

Platon: epistēmē ve doxa

Platon’da bilgi ile kanaat arasındaki ayrım önemli yer tutar.

Epistēmē, daha sağlam ve gerekçelendirilmiş bilgiyle;

doxa ise kanaat veya sanıyla ilişkilidir.

Platon’un Theaitetos diyaloğu epistemoloji tarihinin en önemli metinlerinden biridir.

Diyalogda bilginin ne olduğu üzerine farklı öneriler incelenir:

• bilgi = algı,
• bilgi = doğru inanç,
• bilgi = logos ile birlikte doğru inanç.

Hiçbiri kolay biçimde nihai çözüme ulaşmaz.

Bu durum şaşırtıcı değildir. Theaitetos’un önemi tek bir bilgi tanımı vermesinden çok, bilginin tanımlanmasının ne kadar güç olduğunu sistematik biçimde göstermesindedir.

Aristoteles: bilgi ve neden

Aristoteles’te epistēmē, modern gündelik “bilgi” kavramından daha özel bir anlam taşıyabilir.

İkinci Analitikler’de bilimsel bilgi:

• nedenleri,
• ilkeleri,
• demonstrasyonu,
• zorunlu ilişkileri

kavramayla bağlantılıdır.

Bir şeyi gerçekten bilmek, yalnız onun böyle olduğunu bilmek değil, neden böyle olduğunu da kavramayı gerektirebilir.

Bu yaklaşım, bilgi ile açıklama arasındaki güçlü ilişkiyi görünür kılar.

Hint epistemoloji gelenekleri

Epistemoloji tarihini yalnızca Yunan düşüncesinden Avrupa modernitesine uzanan bir çizgi olarak anlatmak eksiktir.

Klasik Hint felsefesinde pramāṇa-śāstra, yani geçerli bilgi araçları üzerine zengin ve uzun bir tartışma geleneği gelişmiştir.

Pramāṇa

Pramāṇa, yalnız “kanıt” anlamına gelmez.

Daha genel olarak geçerli bilgi üreten araç veya bilişsel yol anlamında kullanılır.

Farklı Hint felsefe okulları hangi pramāṇaların geçerli olduğu konusunda farklı görüşler geliştirmiştir.

Nyāya geleneği özellikle:

• algı,
• çıkarım,
• karşılaştırma,
• tanıklık

gibi bilgi kaynaklarını ayrıntılı biçimde tartışmıştır.

Bu yaklaşımın önemli yönü, gerekçelendirmeyi yalnız bir inancın içeriği üzerinden değil, bilginin hangi güvenilir kaynaktan üretildiği üzerinden değerlendirmesidir.

Dignāga ve Dharmakīrti

Budist epistemoloji geleneğinde Dignāga ve Dharmakīrti son derece etkili düşünürlerdir.

Bu gelenekte özellikle:

• algı,
• çıkarım,
• kavramsallaştırma,
• dil

arasındaki ilişki ele alınır.

Dharmakīrti çizgisinde algı ve çıkarım iki temel güvenilir biliş kaynağı olarak değerlendirilir.

Bu teorileri Batı epistemolojisinin “erken biçimleri” gibi anlatmak doğru değildir. Kendi metafizik ve dil felsefesi bağlamları içinde değerlendirilmelidirler.

Çin düşüncesinde bilgi

Çin felsefe geleneklerinde bilgi çoğu zaman yalnız teorik doğruluk meselesi olarak ele alınmaz.

Konfüçyüsçü düşüncede:

• öğrenme,
• uygulama,
• ahlaki gelişim,
• doğru adlandırma

arasındaki ilişkiler önemlidir.

Mohist gelenekte ise ölçüt, ayrım, dil ve doğru muhakeme üzerine daha sistematik tartışmalar gelişmiştir.

Bu gelenekleri tek bir “Çin epistemolojisi” başlığı altında homojenleştirmek doğru değildir.

İslam felsefesinde bilgi

İslam düşünce tarihinde bilgi problemi felsefe, kelam ve tasavvuf geleneklerinde farklı biçimlerde ele alınmıştır.

Kindî, Farabi, İbn Sînâ, Gazâlî ve İbn Rüşd gibi düşünürler akıl, duyular, kesinlik, demonstrasyon ve vahiy arasındaki ilişkiler üzerine farklı teoriler geliştirmiştir.

Farabi: mantık ve kesin bilgi

Farabi’de mantık, doğru düşünmenin ve demonstratif bilginin araçlarından biridir.

Bilginin dereceleri ve kesinlik sorunu, Aristotelesçi mantık geleneğiyle güçlü biçimde ilişkilidir.

Farabi açısından demonstrasyon, yalnız ikna edici konuşmadan daha yüksek epistemik statü taşır.

İbn Sînâ: duyum, hayal ve akıl

İbn Sînâ’nın bilgi teorisinde dış duyular, iç duyular, hayal, hafıza ve akıl arasında ayrıntılı ilişkiler bulunur.

İnsan dış dünyadaki nesneleri duyularla algılar; ancak bilgi süreci burada bitmez.

Zihin:

• algılanan verileri işler,
• hayal gücü üzerinden temsil eder,
• soyutlama yapar,
• tümel kavrayışlara ulaşır.

İbn Sînâ’nın hads / sezgi kavramı da bazı düşünsel geçişlerin hızlı kavranmasını açıklayan önemli bir unsurdur.

“Uçan insan” düşünce deneyi ise insanın kendi varlığına ilişkin özbilincinin duyusal deneyimle ilişkisini tartışmak bakımından önemlidir.

Gazâlî: şüphe ve kesinlik arayışı

Gazâlî’nin el-Münkız mine’d-Dalâl adlı eseri, epistemoloji tarihinde dikkat çekici şüphe ve kesinlik tartışmalarından biridir.

Gazâlî duyuların yanılabileceğini fark eder.

Daha sonra aklın kendisinin de daha yüksek bir bilgi düzeyi tarafından sorgulanıp sorgulanamayacağını düşünür.

Bu süreç Descartes’ın metodik şüphesiyle bazı benzerlikler taşısa da iki düşünürün tarihsel ve felsefi bağlamları farklıdır.

Gazâlî’yi “akıl karşıtı” biçiminde sunmak yanlış olur. Onun sorunu aklın değersizliği değil, kesinliğin hangi düzeyde mümkün olduğu meselesidir.

İbn Rüşd

İbn Rüşd’de demonstrasyon ve felsefi akıl önemli yer tutar.

Aristotelesçi bilim ve mantık geleneği içinde, kanıtlayıcı bilgi ile retorik veya diyalektik ikna biçimleri arasında ayrımlar geliştirilir.

Orta Çağ Latin düşüncesi

Thomas Aquinas, Duns Scotus ve William of Ockham gibi düşünürler:

• algı,
• kavram,
• tümeller,
• akıl,
• Tanrı bilgisi

gibi sorunları farklı biçimlerde ele aldılar.

Aquinas: duyum ve soyutlama

Aquinas, Aristotelesçi gelenek içinde insan bilgisinin duyusal deneyimden başladığını savunur.

Zihin duyusal veriden soyutlama yoluyla daha genel kavramlara ulaşır.

İbn Sînâ ve diğer İslam filozoflarının düşünceleri de Latin Orta Çağ felsefesinin gelişiminde önemli rol oynamıştır.

Modern epistemolojinin dönüşümü

XVII. ve XVIII. yüzyıllarda epistemoloji yeni bir ağırlık kazandı.

Bilginin kaynağı, kesinliği ve sınırları sorusu modern felsefenin merkezine yerleşti.

Descartes: metodik şüphe

René Descartes kesin bilgiye ulaşmak için metodik şüpheyi kullanır.

Bu şüphe kalıcı bir inançsızlık değildir.

Amaç:

Şüphe edilemeyecek bir temel bulmak.

Descartes şu aşamalardan geçer:

• duyular bazen yanıltır,
• rüya ile uyanıklık bazen ayırt edilemeyebilir,
• kötü cin düşünce deneyi zihinsel süreçlerimizin bile sistematik biçimde yanıltılabileceğini varsayar.

Bu radikal şüphe içinde bile bir şey kesin görünür:

Şüphe eden bir düşünme etkinliği vardır.

Cogito

Descartes’ın ünlü:

“Cogito, ergo sum” — “Düşünüyorum, öyleyse varım.”

formülü yalnız ontolojik değil epistemolojik açıdan da önemlidir.

Cogito, Descartes’ın kesin bilgi arayışında şüphe edilemeyen başlangıç noktasıdır.

Şüphe ettiğim anda bile şüphe eden bir düşünme etkinliğinin varlığından şüphe edemem.

Rasyonalizm

Rasyonalizm, bilginin önemli kaynaklarından birinin akıl olduğunu savunan yaklaşımları ifade eder.

Descartes, Spinoza ve Leibniz bu çizginin önemli isimlerindendir.

Ancak:

“Rasyonalistler deneyimi reddeder.”

demek yanlıştır.

Temel mesele, bazı bilgi türlerinin deneyimden bağımsız veya deneyimi aşan rasyonel temellere sahip olup olmadığıdır.

Matematik ve zorunlu doğrular bu tartışmanın klasik örnekleridir.

Empirizm

Empirizm, bilgi edinmede deneyimin temel rolünü vurgular.

Locke, Berkeley ve Hume bu geleneğin önemli isimleridir.

Ancak empirizmi:

“Her şey sadece duyu verisidir.”

şeklinde basitleştirmek doğru değildir.

Empiristler zihnin deneyimi nasıl işlediği konusunda farklı teoriler geliştirmiştir.

Locke

John Locke insan zihninin doğuştan belirli fikirlerle dolu olduğu görüşünü eleştirir.

Ünlü tabula rasa imgesi bu tartışmayla ilişkilidir.

Locke deneyimi iki temel kaynakla açıklar:

• sensation / duyum,
• reflection / iç gözlem veya zihinsel işlemler üzerine düşünüm.

Birincil ve ikincil nitelikler ayrımı da dış dünya bilgisi açısından önemlidir.

Berkeley

George Berkeley maddi töz kavramını eleştirir.

Onun yaklaşımını:

“Dış dünya yoktur.”

şeklinde özetlemek yanlış olur.

Berkeley için duyusal deneyimin nesneleri zihinden bağımsız “maddi tözler” olarak varsayılmak zorunda değildir.

Bu teori algı ve gerçeklik arasındaki ilişkiyi radikal biçimde yeniden kurar.

Hume: nedensellik ve tümevarım

David Hume modern epistemolojinin en etkili şüpheci düşünürlerinden biridir.

Hume özellikle:

• nedensellik,
• alışkanlık,
• deneyim,
• tümevarım

sorunlarını analiz eder.

İki olayın sürekli birlikte gerçekleşmesi, aralarında zorunlu nedensel bağ bulunduğunu doğrudan göstermeyebilir.

İnsan zihni tekrar eden örüntüler üzerinden beklentiler geliştirir.

Tümevarım problemi

Tümevarım, geçmiş gözlemlerden geleceğe veya gözlemlenmemiş durumlara genelleme yapmaktır.

Örneğin:

“Güneş şimdiye kadar her sabah doğdu.”

önermesinden:

“Yarın da doğacak.”

sonucuna ulaşırız.

Hume’un sorusu şudur:

Geçmişin geleceğe benzeyeceğini hangi gerekçeyle varsayıyoruz?

Bu varsayımı geçmiş deneyimle gerekçelendirmeye çalışırsak yine tümevarım kullanmış oluruz.

Bu problem bilim felsefesinin de temel sorunlarından biri hâline gelmiştir.

Kant: bilginin koşulları

Immanuel Kant bilgi sorununu yeni bir biçimde kurar.

Kant yalnız bilginin nereden geldiğini sormaz.

Şunu da sorar:

Deneyimin kendisi nasıl mümkün olmaktadır?

Kant’ın felsefesinde:

• a priori / a posteriori,
• analitik / sentetik,
• fenomen / numen,
• kategoriler

ayrımları önemlidir.

A priori ve a posteriori

A priori bilgi, doğruluğunun gerekçelendirilmesi belirli deneyimlere bağlı olmayan bilgi türünü ifade eder.

A posteriori bilgi ise deneyime dayalıdır.

Önemli ayrım:

a priori ≠ doğuştan gelen bilgi

Bir bilginin a priori olması onun insanın doğum anında zihninde hazır bulunduğu anlamına gelmez.

Analitik ve sentetik

Kant’a göre analitik yargılarda yüklem kavramı öznenin kavramında zaten içerilir.

Sentetik yargılarda ise yüklem özne kavramına yeni bir belirlenim ekler.

Kant’ın özellikle sentetik a priori bilgi imkânı üzerindeki tartışması modern epistemoloji açısından önemlidir.

Daha sonra Frege, Carnap ve Quine gibi düşünürler analitik–sentetik ayrımını farklı biçimlerde yeniden tartışmıştır.

XIX. yüzyıl: tarih, pratik ve perspektif

XIX. yüzyılda bilgi yalnız bireysel zihnin sorunu olarak ele alınmaz.

Hegel

Hegel’de bilgi tarihsel ve diyalektik bir süreç içinde gelişir.

Bilinç kendi kavrayış biçimleriyle karşılaşır, onların sınırlarını fark eder ve yeni biçimlere geçer.

Bu yaklaşımı çağdaş analitik epistemoloji kategorilerine doğrudan çevirmek doğru değildir.

Marx

Marx’ın düşüncesinde bilgi:

• toplumsal pratik,
• üretim,
• ideoloji,
• maddi koşullar

ile ilişkilidir.

İnsan düşüncesi toplumsal dünyadan bağımsız değildir.

Ancak Marx’ın bütün düşüncesini tek bir epistemoloji teorisine indirgemek yanlış olur.

Nietzsche: perspektivizm

Nietzsche’nin perspektivizm anlayışı, bilginin belirli perspektifler içinden üretildiğini vurgular.

Bunu:

“Herkesin doğrusu kendine.”

şeklinde yorumlamak ciddi bir basitleştirmedir.

Perspektivizm, bilginin tamamen keyfî olduğu iddiasından çok, her bilme etkinliğinin belirli kavramsal ve tarihsel konumlardan gerçekleştiğini öne çıkarır.

Pragmatizm

Charles S. Peirce, William James ve John Dewey gibi pragmatistler bilgiyi canlı soruşturma süreçleriyle ilişkilendirir.

Peirce: fallibilizm ve soruşturma

Peirce için insan yanılabilir.

Bu durum bilgi arayışını imkânsız kılmaz; tam tersine sistematik soruşturmayı gerekli hâle getirir.

Bilimsel toplulukların uzun dönemli eleştiri ve düzeltme süreçleri önem kazanır.

Bu yaklaşım bilginin yalnız bireysel zihnin başarısı olmadığını gösteren önemli bir adım oluşturur.

Moore ve sağduyu

G. E. Moore radikal dış dünya şüpheciliğine karşı sağduyuya dayanan bir yaklaşım geliştirdi.

Ünlü “İşte bir el” örneğinde Moore, ellerinin varlığını birçok felsefi şüpheci öncülden daha kesin bildiğini savunur.

Moore’un yaklaşımı şüpheciliği tamamen ortadan kaldırmaz; ancak epistemik yükün her zaman sağduyu inançlarında olmadığını gösterir.

Wittgenstein: Kesinlik Üzerine

Ludwig Wittgenstein’ın On Certainty / Kesinlik Üzerine çalışması şüphe ve kesinlik arasındaki ilişkiyi farklı biçimde ele alır.

Bazı inançlar gündelik soruşturmanın sürekli kanıtlanan sonuçları değil, soruşturmanın işlemesini mümkün kılan zemin önermeleri gibi işlev görebilir.

Şüphe etmek için bile bazı şeyleri şüphe dışında bırakmak gerekebilir.

Gerekçelendirmenin regres problemi

Bir inancı gerekçelendirmek için başka bir inanç sunuyoruz.

Peki o ikinci inancı ne gerekçelendirir?

Sonra onu gerekçelendiren inanç?

Bu süreç sonsuza kadar mı devam eder?

Bu sorun epistemik regres problemi olarak bilinir.

Başlıca cevaplardan bazıları şunlardır:

Temelcilik

Foundationalism / temelcilik, bazı inançların başka inançlara dayanmadan temel epistemik statü taşıyabileceğini savunur.

Algısal deneyim veya özbilinç bazı temelcilik türlerinde bu rolü üstlenebilir.

Temelcilik dogmatik başlangıç noktaları kabul etmek zorunda değildir.

Tutarlılıkçılık

Coherentism / tutarlılıkçılık, gerekçelendirmeyi tek yönlü temel ilişkisi yerine inanç sisteminin karşılıklı destek ve uyumu üzerinden açıklar.

Ancak tutarlılıkçılık yalnız mantıksal çelişkisizlik değildir.

Bir kurgu sistemi de tutarlı olabilir; epistemik gerekçelendirme için daha fazlası gerekebilir.

Sonsuzculuk

Infinitism, gerekçelendirme zincirinin prensipte sonsuza kadar ilerleyebileceğini savunan yaklaşımdır.

Bu görüş temelcilik ve tutarlılıkçılığa alternatif oluşturur.

İçselcilik ve dışsalcılık

Epistemik gerekçelendirmenin önemli tartışmalarından biri şudur:

Bir kişinin bilgi sahibi olması için kendi gerekçelerine zihinsel olarak erişebilmesi gerekir mi?

İçselci / internalist yaklaşımlar, gerekçelerin özne açısından erişilebilir olması gerektiğine daha fazla ağırlık verir.

Dışsalcı / externalist yaklaşımlar ise inancı üreten sürecin dışsal güvenilirliğini yeterli görebilir.

Güvenilircilik dışsalcı epistemolojinin önemli örneklerinden biridir.

Epistemik şans

Bilgi yalnızca doğru inanç değildir.

Doğruluğun nasıl elde edildiği önemlidir.

Bir inanç doğru fakat yalnız şans eseri doğruysa bilgi sayılması tartışmalıdır.

Gettier problemi bu nedenle çağdaş epistemolojide epistemik şans tartışmalarının merkezinde yer alır.

Safety, sensitivity ve anti-luck teorileri bu soruna farklı çözümler geliştirmiştir.

Algı

Algı gündelik bilgimizin temel kaynaklarından biridir.

Bir masanın önümde olduğunu genellikle:

• çıkarım zinciri kurarak değil,
• doğrudan görerek

bildiğimi düşünürüm.

Ancak algı hataya açıktır.

İllüzyonlar, halüsinasyonlar ve yanlış algılar şu soruyu doğurur:

Duyularımız bazen yanılıyorsa onlara ne ölçüde güvenebiliriz?

Algı teorileri arasında:

• doğrudan realizm,
• temsili realizm,
• sense-data teorileri,
• disjunctivism

gibi farklı yaklaşımlar bulunur.

Hafıza

Hafıza epistemik yaşamımızın temel bileşenidir.

Geçmişte öğrendiğimiz bilgileri sürekli yeniden kanıtlamayız.

Hafıza bunları korur.

Bazı epistemologlar hafızanın yeni bilgi üretmekten çok mevcut epistemik statüyü koruduğunu savunur.

Ancak hafıza da:

• unutma,
• çarpıtma,
• yanlış hatırlama

gibi sorunlara açıktır.

Tanıklık

Gündelik bilgilerimizin şaşırtıcı derecede büyük bölümü başkalarından gelir.

Doğduğumuz tarihi, uzak ülkelerin varlığını, tarihsel olayları, bilimsel teorilerin çoğunu ve haberlerin önemli kısmını doğrudan gözlemlemeyiz.

Başkalarının tanıklığına güveniriz.

Bu nedenle şu soru önemlidir:

Başkasının sözü ne zaman bilgi kaynağıdır?

Tanıklık epistemolojisi:

• konuşanın güvenilirliği,
• dinleyenin gerekçesi,
• kurumların niteliği,
• doğrulama imkânı

gibi sorunları inceler.

Uzmanlık

Modern toplumlarda herkes her alanı doğrudan inceleyemez.

Tıp, mühendislik, ekonomi, tarih, iklim bilimi veya hukuk gibi alanlarda uzmanlara bağımlıyız.

Bu bağımlılık epistemik bir kusur olmak zorunda değildir.

Asıl sorun:

Güvenilir uzmanı nasıl ayırt ederiz?

Bazı ölçütler:

• ilgili alanda eğitim ve yetkinlik,
• meslektaş değerlendirmesi,
• kanıta açıklık,
• çıkar çatışmalarının şeffaflığı,
• alan içi kabul,
• hata düzeltme mekanizmaları.

Ancak:

uzmanlık ≠ doğruluk

Uzmanlar hata yapabilir.

Bundan:

“Uzmanlar da yanılır; o hâlde herkesin görüşü eşittir.”

sonucu çıkmaz.

Sosyal epistemoloji

Klasik epistemoloji çoğu zaman tek bir bireyin neyi nasıl bildiğine odaklanmıştır.

Çağdaş sosyal epistemoloji, bilginin:

• tanıklık,
• uzmanlık,
• kurumlar,
• bilim toplulukları,
• eğitim,
• medya,
• grup süreçleri

içinde nasıl üretildiğini araştırır.

Bilgi çoğu zaman bireysel zihnin tek başına başarısı değildir.

Bilim bunun güçlü örneğidir.

Bir araştırma sonucu:

• laboratuvarlar,
• ölçüm cihazları,
• hakemler,
• dergiler,
• veri tabanları,
• araştırma ekipleri

aracılığıyla üretilir ve sınanır.

Epistemik adaletsizlik

Miranda Fricker’ın geliştirdiği epistemic injustice / epistemik adaletsizlik kavramı, bir kişinin özellikle “bilen kişi” olarak haksızlığa uğramasını anlatır.

Tanıklık adaletsizliği

Testimonial injustice / tanıklık adaletsizliği, bir kişinin sözlerine kimliği veya toplumsal konumu hakkındaki önyargılar nedeniyle hak ettiğinden daha az güvenilirlik verilmesidir.

Buradaki sorun yalnız ahlaki değil epistemiktir.

Çünkü toplum önemli bilgi kaynaklarını önyargı yoluyla değersizleştirebilir.

Yorumsal adaletsizlik

Hermeneutical injustice / yorumsal adaletsizlik, belirli deneyimleri anlamlandırmak için gerekli toplumsal kavramların veya yorum araçlarının eşitsiz biçimde gelişmesi durumunu ifade eder.

Bu yaklaşım bilgi üretiminin yalnız bireysel değil, toplumsal kavramlara ve dilsel kaynaklara da bağlı olduğunu gösterir.

Feminist epistemoloji

Feminist epistemoloji bilgi, güç, konum ve nesnellik arasındaki ilişkiyi sorgular.

Donna Haraway, Sandra Harding ve Lorraine Code gibi düşünürler farklı yaklaşımlar geliştirmiştir.

Konumlanmış bilgi

Situated knowledge / konumlanmış bilgi, bilginin hiçbir toplumsal veya tarihsel konumdan tamamen bağımsız üretilmediğini vurgular.

Ancak:

konumlanmış bilgi ≠ bütün doğrular görecelidir

Bir bilgi iddiasının belirli bir konumdan üretilmiş olması, onun doğruluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

Tam tersine kendi konumunu ve sınırlarını fark etmek daha güçlü nesnellik biçimlerine katkıda bulunabilir.

Bilgi ve güç

Michel Foucault’nun çalışmaları bilgi ile iktidar arasındaki ilişkileri görünür kılar.

Belirli dönemlerde neyin “normal”, “hastalık”, “suç”, “sapma” veya “bilimsel gerçek” sayıldığı kurumlarla ve söylemlerle ilişkilidir.

Ancak Foucault’yu:

“Doğru bilgi yoktur.”

diyen basit bir relativist olarak sunmak yanlıştır.

Onun çalışmaları bilginin kurumlar, söylemler ve iktidar ilişkileri içindeki üretim koşullarını sorgular.

Bilimsel bilgi

Epistemoloji ile bilim felsefesi yakın ilişkilidir; fakat aynı alan değildir.

Bilimsel bilgi:

• gözlem,
• deney,
• teori,
• ölçüm,
• model,
• kanıt,
• eleştiri

üzerinden üretilir.

Epistemoloji ise daha genel olarak bu tür bilgi iddialarının hangi koşullarda gerekçelendirilebileceğini araştırır.

Popper

Karl Popper bilimsel teorilerin doğrulanmasından çok yanlışlanabilirlik ve eleştirel sınama üzerinde durdu.

Bilimsel teorilerin hataya açık olması bilimsel bilginin zayıflığı değil, eleştiriye açıklığının göstergesi olabilir.

Ancak:

“Bilim yalnız yanlışlamadır.”

demek Popper’ın yaklaşımını aşırı basitleştirir.

Kuhn

Thomas Kuhn’un paradigma kavramı bilimsel toplulukların ortak problemlerini, yöntemlerini ve örnek çözümlerini açıklamak için geliştirilmiştir.

Kuhn bilim tarihindeki devrimleri ve paradigma değişimlerini vurgular.

Onu:

“Bilim tamamen görecelidir.”

diye yorumlamak doğru değildir.

Bayesçi epistemoloji ve dereceli inanç

Geleneksel epistemoloji çoğu zaman:

“P’ye inanıyorum / inanmıyorum.”

ikiliğini kullanır.

Bayesçi epistemoloji ise inançların farklı güven dereceleri / credences taşıyabileceğini vurgular.

Bir kişinin yağmur yağma ihtimaline yüzde 70 güven duyması ile kesin biçimde “yağmur yağacak” demesi aynı epistemik durum değildir.

Bayesçi yaklaşım yeni kanıt geldikçe inanç derecelerinin nasıl güncellenmesi gerektiğini matematiksel olarak modellemeye çalışır.

Kanıt ve kanıtçılık

Evidence / kanıt, epistemolojinin temel kavramlarından biridir.

Ancak bütün kanıtlar aynı türden değildir.

• deney sonucu,
• belge,
• tanık ifadesi,
• istatistik,
• algısal deneyim

farklı epistemik yapılara sahiptir.

Evidentialism / kanıtçılık, genel olarak kişinin bir önermeye inanma derecesinin sahip olduğu kanıtlarla uygun biçimde ilişkili olması gerektiğini savunan yaklaşımları ifade eder.

William Clifford’ın “inanma etiği” üzerine görüşleri bu tartışmanın tarihsel kaynaklarından biridir.

William James

William James’in The Will to Believe metni, kanıtın kesin olmadığı fakat kararın ertelenemediği bazı durumlarda inancın nasıl oluşabileceğini tartışır.

James’i:

“Kanıt yoksa istediğimize inanabiliriz.”

diye yorumlamak yanlıştır.

Onun yaklaşımı belirli koşullara bağlı “canlı, zorunlu ve önemli” seçeneklerle ilgilidir.

Epistemik bağlamcılık

Gündelik hayatta “bilmek” için gereken standartlar bağlama göre değişiyor gibi görünebilir.

Tren saatini bilmek için istasyon tabelasına bakmak yeterli olabilir.

Ancak mahkemede kritik bir karar verilecekse daha güçlü doğrulama gerekebilir.

Epistemik bağlamcılık, bilgi atıflarının doğruluk koşullarının konuşma bağlamına göre değişebileceğini savunan yaklaşımları kapsar.

Buna karşı değişmezci / invariantist yaklaşımlar bilgi standartlarının bu biçimde bağlama bağlı olmadığını savunur.

Epistemik relativizm

Farklı toplumların farklı inanç sistemlerine sahip olması önemli bir olgudur.

Ancak:

Farklı toplumların farklı inançlara sahip olması ≠ bütün bilgi iddialarının eşit derecede doğru olması.

Epistemik relativizm, doğruluk veya gerekçelendirme ölçütlerinin belirli çerçevelere göre değişebileceğini savunan görüşleri kapsar.

Bu görüş kültürel çeşitlilik olgusuyla otomatik olarak kanıtlanmış olmaz.

Nesnellik

Nesnelliği:

“Hiçbir perspektife sahip olmamak.”

şeklinde düşünmek sorunludur.

Bilimsel ve epistemik nesnellik çoğu zaman:

• yöntemlerin açık olması,
• kanıtların denetlenebilmesi,
• eleştiri,
• tekrar,
• bağımsız kontrol,
• çıkar çatışmalarının görünür olması

gibi kurumsal ve metodolojik mekanizmalarla güçlenir.

Nesnellik, insanın perspektifsiz olması değil, perspektiflerinin eleştiriye açık biçimde sınanabilmesi olarak da düşünülebilir.

Veri, enformasyon ve bilgi

Dijital çağda üç kavram sıkça birbirine karıştırılır.

Veri

Veri, ölçüm, kayıt veya gözlem sonucu elde edilen ham işaretler veya değerler olabilir.

Enformasyon

Veri belirli bağlamda düzenlenip anlamlandırıldığında enformasyona dönüşebilir.

Bilgi

Bilgi, yalnız enformasyona erişmek değildir.

Bilginin:

• doğruluk,
• güvenilirlik,
• gerekçelendirme,
• anlama

gibi epistemik boyutları vardır.

Bu nedenle:

veri ≠ enformasyon ≠ bilgi

Google’da bir bilgiyi bulabilmek de onu gerçekten anlamak veya epistemik olarak doğrulamış olmak anlamına gelmez.

erişim ≠ bilgi

Bilgi ve bilgelik

Bilgi ile bilgelik / wisdom aynı şey değildir.

Bir insan çok geniş bilgiye sahip olabilir fakat kötü kararlar verebilir.

Bilgelik:

• deneyim,
• yargı,
• değer,
• bağlam,
• sonuçları değerlendirebilme

gibi başka boyutlar taşıyabilir.

Epistemoloji bilgiyle ilgilenir; bilgelik ise etik ve pratik felsefeyle de güçlü biçimde kesişir.

Cehalet ve bilgisizliğin üretimi

Cehalet yalnızca bilginin bulunmaması değildir.

Bazı bilgisizlik biçimleri:

• bilinçli olarak sürdürülebilir,
• politik veya ekonomik çıkarlarla üretilebilir,
• kurumlar tarafından korunabilir.

Agnotoloji, bilgisizliğin veya cehaletin nasıl üretildiğini araştıran disiplinlerarası alandır.

Tütün ürünlerinin zararlarına ilişkin tarihsel tartışmalar veya çevresel risklerin kasıtlı biçimde belirsizleştirilmesi bu tür çalışmaların örnek alanları arasındadır.

Yanlış bilgi ve dezenformasyon

Dijital toplumlarda epistemolojinin yeni sorunlarından biri bilgi kirliliğidir.

Misinformation / yanlış bilgi, yanlış veya yanıltıcı içeriği ifade eder; kasıt zorunlu değildir.

Disinformation / dezenformasyon ise genellikle yanıltma amacıyla üretilen veya yayılan yanlış bilgiyi ifade eder.

Propaganda, manipülasyon ve dezenformasyon aynı kavramlar değildir; ancak kesişebilirler.

Medya epistemolojisi

İnsanlar kamusal dünyaya ilişkin bilgilerinin büyük kısmını medya aracılığıyla edinir.

Bu nedenle şu sorular önem kazanır:

• Kaynak güvenilir mi?
• Haber bağımsız biçimde doğrulanabilir mi?
• Birincil kaynak mevcut mu?
• Başlık içerikle uyumlu mu?
• Görsel bağlamından koparılmış olabilir mi?
• Algoritmalar hangi içeriği görünür kılıyor?

Medya okuryazarlığı bu açıdan yalnız iletişim becerisi değil, epistemik bir yetkinliktir.

Komplo teorileri

Komplo teorileri epistemolojik açıdan yalnız “yanlış fikirler” olarak değerlendirilmemelidir.

Bazı komplolar tarihsel olarak gerçekten gerçekleşmiştir.

Asıl sorun, belirli komplo teorilerinin kanıtla nasıl ilişki kurduğudur.

Problemli örüntüler arasında:

• yalnız destekleyici kanıtları seçmek,
• karşı kanıtı komplonun yeni kanıtı saymak,
• güvenilir bütün kaynakları önceden reddetmek,
• teoriyi yanlışlanamaz hâle getirmek

bulunabilir.

Eleştirel düşünme

Epistemoloji ile eleştirel düşünme yakın ilişkilidir.

Eleştirel düşünme:

• kaynak değerlendirme,
• kanıt tartma,
• argüman analizi,
• çelişkileri fark etme,
• bilişsel önyargıları sorgulama

becerilerini içerir.

Ancak:

epistemoloji ≠ eleştirel düşünme

Epistemoloji bu becerilerin arkasındaki bilgi, gerekçe ve doğruluk sorunlarını felsefi düzeyde araştırır.

Bilişsel yanlılıklar

Psikoloji insanların karar ve inançlarında sistematik eğilimler bulunduğunu göstermiştir.

Örneğin:

confirmation bias / doğrulama yanlılığı, kişinin mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha kolay kabul etmesi veya aramasıyla ilişkilidir.

availability heuristic / erişilebilirlik sezgiseli, kolay hatırlanan örneklerin olasılığını olduğundan yüksek değerlendirmeye yol açabilir.

Bu bulgular epistemoloji açısından önemlidir; çünkü insanların fiilen nasıl düşündüğü ile nasıl düşünmeleri gerektiği arasında fark bulunabilir.

betimleyici biliş ≠ normatif epistemoloji

Mantık ve epistemoloji

Mantık ile epistemoloji birbirine yakın fakat farklı alanlardır.

Mantık:

Hangi sonuçların hangi öncüllerden geçerli biçimde çıktığını araştırır.

Epistemoloji:

Hangi inançların bilgi sayılabileceğini ve hangi gerekçelerle kabul edilmesi gerektiğini araştırır.

Geçerli bir argüman yanlış öncüllere sahip olabilir.

Bu nedenle:

geçerli argüman ≠ bilgi

Mantık akıl yürütmenin biçimsel yapısını değerlendirir; epistemoloji ise öncüllerin epistemik statüsünü ve inançların gerekçesini de sorgular.

Ontoloji ve epistemoloji

Ontoloji:

Ne vardır?

sorusuna yönelir.

Epistemoloji:

Neyi ve nasıl bilebiliriz?

sorusunu sorar.

Bu ayrım temel önemdedir.

Bir şeyin var olması ile bizim onun varlığını bilmemiz aynı problem değildir.

Uzak bir gezegenin belirli bir özelliği gerçekten var olabilir; fakat insanlığın onu henüz bilmiyor olması mümkündür.

Doğruluk ve kanıtlanabilirlik

Bir önermenin doğru olması ile onu kanıtlayabilmemiz aynı şey değildir.

Bu ayrım özellikle mantık ve matematikte önemlidir.

Bir önerme doğru olabilir fakat elimizde onu kanıtlayacak yöntem bulunmayabilir.

Bu nedenle:

doğruluk ≠ kanıtlanabilirlik

Aynı şekilde:

doğruluk ≠ bilinme

Özbilgi

İnsan kendi zihinsel durumlarını nasıl bilir?

“Başım ağrıyor.”

“Kaygılıyım.”

“Bu fikre inanıyorum.”

gibi ifadeler başkalarının zihni hakkındaki bilgimizden farklı bir epistemik statüye sahip görünebilir.

Self-knowledge / özbilgi, kişinin kendi inançlarını, duygularını, niyetlerini ve zihinsel durumlarını nasıl bildiğini araştıran önemli epistemoloji alanıdır.

Diğer zihinler problemi

Başka insanların bilinçli olduğunu nasıl biliyoruz?

Onların davranışlarını gözlemleyebiliriz; fakat bilinçlerini doğrudan deneyimleyemeyiz.

Bu problem epistemoloji ile zihin felsefesinin kesişimindedir.

Dış dünya problemi

Dış dünyanın gerçekten var olduğunu nasıl biliyoruz?

Algılarımızın sistematik biçimde yanıltılmadığından nasıl emin olabiliriz?

Descartes’ın rüya argümanı bu problemin klasik biçimlerinden biridir.

Çağdaş felsefede brain in a vat / kavanozdaki beyin veya simülasyon düşünce deneyleri benzer şüpheci sorunları yeniden kurar.

Bu düşünce deneyleri dış dünyanın gerçekten sahte olduğunu iddia etmekten çok, bilgimizin hangi gerekçelere dayandığını sınamak için kullanılır.

Knowledge-first epistemology

Timothy Williamson’ın geliştirdiği knowledge-first yaklaşım, epistemolojide önemli bir değişiklik önerir.

Klasik teoriler bilgiyi:

• inanç,
• doğruluk,
• gerekçelendirme

gibi daha temel görülen kavramlardan inşa etmeye çalışır.

Williamson ise bilginin daha temel kavramlara indirgenmesi gerekmeyen ilksel epistemik kavramlardan biri olabileceğini savunur.

Doğallaştırılmış epistemoloji

W. V. O. Quine’ın naturalized epistemology / doğallaştırılmış epistemoloji yaklaşımı epistemolojinin psikoloji ve bilimle ilişkisini yeniden düşünür.

Quine insanın duyusal girdilerden dünya teorilerine nasıl ulaştığını bilimsel yöntemlerle inceleme fikrine önem verir.

Ancak bu yaklaşımı:

“Felsefe gereksizdir.”

biçiminde yorumlamak doğru değildir.

Asıl tartışma, epistemolojinin normatif sorularıyla bilimsel biliş araştırmalarının nasıl ilişkilendirileceğidir.

Bilgi ve demokrasi

Demokratik toplumların işleyişi yalnız yurttaşların oy kullanmasına değil, kamusal bilgi ortamının niteliğine de bağlıdır.

Şunlar önemlidir:

• güvenilir medya,
• bilimsel kurumlar,
• açık veri,
• eğitim,
• eleştirel tartışma,
• kaynak doğrulama.

Ancak demokrasi ile epistemoloji aynı şey değildir.

Demokrasi farklı değerler ve çıkarlar arasında siyasal karar üretir.

Epistemoloji ise kamusal tartışmada kullanılan bilgi iddialarının nasıl değerlendirilebileceğini sorgular.

Dijital epistemoloji

İnternet bilgi edinme biçimlerini köklü biçimde değiştirmiştir.

Daha önce erişilmesi günler süren bilgi bugün saniyeler içinde bulunabilir.

Ancak bilgiye erişimin kolaylaşması yeni problemler yaratmıştır:

• kaynak bolluğu,
• doğrulama güçlüğü,
• içerik hızı,
• algoritmik filtreler,
• sahte görüntüler,
• yanlış bağlam,
• dezenformasyon.

Bilginin kıt olduğu dönemlerin sorusu:

“Bilgiye nasıl ulaşırım?”

iken dijital ortamda buna yeni bir soru eklenmiştir:

“Karşıma çıkan bilginin hangisine güvenmeliyim?”

Hafızanın dışsallaşması

İnsanlar telefonlar, arama motorları ve dijital arşivler aracılığıyla giderek daha fazla bilgiyi dış sistemlerde saklıyor.

Telefon numaralarını, adresleri veya tarihleri ezberlemek yerine ihtiyaç duyduğumuz anda erişiyoruz.

Bu durum şu soruyu doğurur:

Bir bilgiye her an erişebilmek onu bilmek anlamına gelir mi?

Genişletilmiş zihin teorileri, dış araçların bilişsel sistemimizin bir parçası olup olamayacağını tartışır.

Yapay zekâ ve epistemoloji

Yapay zekâ çağında epistemoloji yeni sorularla karşılaşmaktadır.

Bir yapay zekâ sistemi bilgi sahibi olabilir mi?

Doğru cevap üretmek ile bilmek aynı şey midir?

Bir model gerekçe sunuyor mu, yoksa yalnızca olası bir çıktı mı üretiyor?

Kullanıcı bir AI cevabına hangi koşullarda güvenmelidir?

Bu soruların tek bir kabul edilmiş cevabı yoktur.

Bir sistemin doğru cümle üretmesi otomatik olarak bilgi sahibi olduğunu göstermez.

Klasik bilgi teorileri:

• inanç,
• doğruluk,
• gerekçelendirme,
• bilişsel yeti,
• epistemik özne

gibi kavramları insan veya bilinçli varlık bağlamında geliştirmiştir.

Yapay zekâ sistemlerine bu kavramların ne ölçüde uygulanabileceği tartışmalıdır.

Yapay zekâ ve tanıklık

Bir insanın:

“Yağmur yağıyor.”

demesi tanıklık olabilir.

Peki bir AI sisteminin aynı cümleyi üretmesi tanıklık mıdır?

AI çıktısı:

• eğitim verisine,
• modele,
• araç kullanımına,
• veri tabanlarına,
• kullanıcı girdisine

dayanabilir.

Bu yapı insan tanıklığından farklıdır.

Bu nedenle yapay zekâ çıktısını otomatik olarak “uzman tanıklığı” gibi görmek epistemik açıdan risklidir.

AI halüsinasyonları

Yapay zekâ bağlamında hallucination / halüsinasyon, sistemin gerçekte desteklenmeyen veya yanlış içeriği doğruymuş gibi üretmesi için kullanılan teknik terimdir.

İnsan psikolojisindeki halüsinasyonla özdeş değildir.

Epistemik sorun şudur:

Yanlış çıktı çoğu zaman dilsel olarak son derece ikna edici görünebilir.

Bu nedenle akıcı anlatım ≠ doğruluk

Açıklanabilirlik ve epistemik güven

Bir sistemin sonucunun nasıl üretildiğinin anlaşılabilmesi güven açısından önemlidir.

Ancak açıklanabilirlik tek başına doğruluk garantisi değildir.

Güvenilir AI kullanımı:

• kaynak,
• doğrulama,
• belirsizlik,
• alan uzmanlığı,
• bağımsız kontrol

gibi mekanizmalar gerektirir.

Epistemik sorumluluk

İnsanlar bütün bilgi iddialarını tek başlarına doğrulayamaz.

Bu nedenle epistemik yaşam tamamen bağımsız olmak değil, güvenilir bağımlılık ilişkileri kurabilmek meselesidir.

Epistemik sorumluluk şunları içerebilir:

• kaynak kontrolü,
• kanıt değerlendirme,
• karşı görüşü dinleme,
• görüş değiştirebilme,
• hata kabulü,
• belirsizliği ifade edebilme,
• entelektüel tevazu.

Ancak epistemik sorumluluk, her konuda sonsuz araştırma yapma yükümlülüğü anlamına gelmez.

Asıl mesele, iddianın önemi ile kullanılan doğrulama düzeyi arasında makul ilişki kurabilmektir.

Epistemolojinin başlıca yaklaşımları

Bilgi kaynakları

Epistemoloji tarihinin başlıca dönüm noktaları

Epistemoloji ile karıştırılmaması gereken kavramlar

Epistemoloji ≠ Bilgi

Bilgi epistemolojinin araştırma nesnesidir; epistemoloji bilgi hakkında felsefi araştırmadır.

Epistemoloji ≠ Mantık

Mantık geçerli çıkarım biçimlerini araştırır. Epistemoloji inançların bilgi sayılması ve gerekçelendirilmesi sorunlarını inceler.

Epistemoloji ≠ Bilim Felsefesi

Bilim felsefesi bilimsel yöntemi, teorileri ve açıklamaları inceler. Epistemoloji bütün bilgi türlerini kapsayan daha geniş bir alandır.

Epistemoloji ≠ Psikoloji

Psikoloji insanların fiilen nasıl düşündüğünü ve inandığını araştırabilir. Epistemoloji hangi inançların gerekçelendirilmiş veya bilgi sayılabileceğini normatif olarak da sorgular.

Epistemoloji ≠ Ontoloji

Ontoloji “ne vardır?” sorusuna; epistemoloji “neyi ve nasıl bilebiliriz?” sorusuna yönelir.

Epistemoloji ≠ Doğruluk

Doğruluk bilgi için temel olabilir; ancak epistemoloji doğruluk teorisinden daha geniştir.

Epistemoloji ≠ İnanç

İnanç bilgi için gerekli olabilir; fakat bütün inançlar bilgi değildir.

Epistemoloji ≠ Kanaat

Kanaat veya görüş, bilgi statüsüne ulaşmamış olabilir. Bilgi daha güçlü epistemik koşullar gerektirir.

Epistemoloji ≠ Enformasyon

Enformasyona erişmek bilgi sahibi olmakla aynı şey değildir.

Epistemoloji ≠ Veri

Veri ham kayıt veya ölçüm olabilir. Bilgi, veri ve enformasyonun doğruluk ve gerekçelendirme içinde anlamlandırılmasını gerektirebilir.

Epistemoloji ≠ Bilgelik

Bilgelik pratik yargı, deneyim ve değerlerle ilişkilidir. Epistemoloji öncelikle bilginin koşullarını araştırır.

Epistemoloji ≠ Eleştirel Düşünme

Eleştirel düşünme epistemik beceriler içerir; epistemoloji ise bu becerilerin arkasındaki bilgi ve gerekçe sorunlarını felsefi olarak inceler.

Kavram haritası

Epistemoloji → Bilgi → İnanç → Doğruluk → Gerekçelendirme → Kanıt → Kesinlik → Şüphe → Şüphecilik → Gettier Problemi → Epistemik Şans → Algı → Hafıza → Tanıklık → Akıl → Deneyim → A Priori → A Posteriori → Tümevarım → Nedensellik → Temelcilik → Tutarlılıkçılık → Güvenilircilik → Erdem Epistemolojisi → Sosyal Epistemoloji → Epistemik Adaletsizlik → Nesnellik → Uzmanlık → Bilimsel Bilgi → Dezenformasyon → Eleştirel Düşünme → Yapay Zekâ

Point Kültür Sanat açısından epistemoloji

Bilgi, yalnız çok sayıda doğru cümle biriktirmek değildir.

Bir insanın gerçekten ne bildiğini anlamak için:

• neye inandığı,
• neden inandığı,
• hangi kaynağa güvendiği,
• karşı kanıtı nasıl değerlendirdiği,
• hata ihtimalini ne ölçüde hesaba kattığı

önemlidir.

Bu bakımdan epistemoloji yalnız üniversitelerde tartışılan soyut bir felsefe disiplini değildir.

Bir sanat eserinin tarihini araştırırken, bir bilimsel haber okurken, sosyal medyada bir iddiayla karşılaşırken, bir uzman görüşünü değerlendirirken veya yapay zekâdan cevap alırken aynı epistemik sorularla karşılaşırız:

Kaynak nedir?

Kanıt nedir?

Neden buna güvenmeliyim?

Başka bir açıklama mümkün mü?

Yanılıyor olabilir miyim?

Bu sorular kültürel ve kamusal yaşamın bilgi kalitesini doğrudan etkiler.

Bilgiye erişimin arttığı çağda bilgi neden zorlaştı?

Dijital teknolojiler insanlık tarihinin en büyük bilgi erişim imkânlarından birini yarattı.

Ancak erişim kolaylaştıkça epistemik değerlendirme zorlaşabilir.

Çünkü:

• bilgi miktarı artmıştır,
• kaynak sayısı çoğalmıştır,
• uzmanlık daha karmaşık hâle gelmiştir,
• yanlış bilgi daha hızlı yayılabilir,
• görsel ve ses kayıtları manipüle edilebilir,
• yapay zekâ ikna edici fakat yanlış içerik üretebilir.

Bu nedenle çağdaş epistemoloji açısından temel mesele yalnız:

“Bilgiye ulaşmak”

değil;

“Güvenilir bilgi ile güvenilmez içerik arasındaki farkı nasıl kuracağız?”

sorusudur.

Sonuç: Bildiğimizi nasıl biliyoruz?

Epistemoloji insanın her şeyi bilebileceği varsayımından doğmaz.

Tam tersine insanın yanılabilir bir varlık olduğunu kabul eder.

İnsan:

• algılar,
• hatırlar,
• çıkarım yapar,
• başkalarına güvenir,
• kanıt değerlendirir,
• hata yapar,
• fikrini değiştirir.

Bu nedenle epistemolojinin temel sorusu yalnız:

“Bilgi nedir?”

değildir.

Aynı zamanda:

“Bir inancı bilgi yapan nedir?”

“Bildiğimiz şeylerin ne kadarından emin olabiliriz?”

“Başkasına ne zaman güvenebiliriz?”

“Hata ihtimali bilgiyi imkânsız kılar mı?”

“Bilgi bireysel midir, toplumsal mıdır?”

“Uzmanlara hangi koşullarda güvenmeliyiz?”

“Yapay zekâ çağında neyi bildiğimizi nasıl sınayacağız?”

sorularıdır.

Platon bilgi ile kanaat arasındaki ayrımı sorguladı.

Aristoteles bilgi ile neden ve açıklama arasındaki ilişkiyi sistemleştirdi.

Hint epistemoloji gelenekleri geçerli bilgi kaynaklarını ayrıntılı biçimde sınıflandırdı.

İbn Sînâ duyumdan akla uzanan biliş sürecini analiz etti.

Gazâlî şüphe ve kesinlik arasındaki gerilimi yaşamsal bir problem hâline getirdi.

Descartes kesin bilgi için radikal şüpheyi kullandı.

Hume tümevarımın rasyonel temelini sorguladı.

Kant deneyimin kendisinin hangi koşullarda mümkün olduğunu araştırdı.

Gettier, doğru ve gerekçelendirilmiş inancın bile bilgi için yeterli olmayabileceğini gösterdi.

Çağdaş epistemoloji ise bilginin yalnız bireysel zihnin değil, uzmanların, kurumların, teknolojilerin ve toplumsal ilişkilerin içinde üretildiğini daha güçlü biçimde görünür kıldı.

Bilginin değeri yanılmazlıkta aranmak zorunda değildir.

Daha güçlü ölçüt şurada bulunabilir:

Yanılma ihtimaline rağmen gerekçeli, eleştiriye açık ve düzeltilebilir inançlar kurabilmek.

Epistemoloji bu nedenle yalnız “ne biliyoruz?” sorusunun değil, bilgi karşısındaki entelektüel sorumluluğumuzun da felsefesidir.

Disiplinler:

Felsefe, Epistemoloji, Mantık, Bilim Felsefesi, Dil Felsefesi, Zihin Felsefesi

İlgili Maddeler:

Bilgi, İnanç, Doğruluk, Gerekçelendirme, Kanıt, Kesinlik, Şüphe, Şüphecilik, Algı, Hafıza, Tanıklık, Akıl, Deneyim, A Priori, A Posteriori, Tümevarım, Nedensellik, Gettier Problemi, Temelcilik, Tutarlılıkçılık, Güvenilircilik, Erdem Epistemolojisi, Sosyal Epistemoloji, Epistemik Adaletsizlik, Nesnellik, Rasyonalizm, Empirizm, Descartes, Hume, Kant, Gazâlî, İbn Sînâ, Platon, Aristoteles, Bilim Felsefesi, Mantık, Eleştirel Düşünme, Dezenformasyon, Yapay Zekâ